Uluslararası Yatırım Alan Start-UP’larda Ortaklık Sözleşmeleri ve Fikri Mülkiyet Haklarının Aidiyeti
1. Giriş
Dijitalleşme ve teknoloji odaklı girişimlerin yaygınlaşması, şirketlerin ekonomik değerini oluşturan unsurların niteliğini önemli ölçüde değiştirmiştir. Geleneksel işletmelerde fiziksel varlıklar ön plandayken start-up’larda yazılım, teknik bilgi, marka, patent, tasarım ve yenilikçi ürün geliştirme kapasitesi şirket değerinin temel bileşenleri arasında yer almaktadır.
Bu dönüşüm, fikri mülkiyet haklarını yalnızca ihlallere karşı korunması gereken hukuki değerler olmaktan çıkararak yatırım kararlarını, şirket değerlemesini, finansman imkânlarını ve ticari büyüme stratejilerini doğrudan etkileyen ekonomik varlıklara dönüştürmektedir. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO), girişimlerin kuruluş aşamasında fikri mülkiyet sahipliğinin doğru yapılandırılmasının finansman, lisanslama, ticarileştirme ve şirketin gelecekteki devri bakımından önem taşıdığını vurgulamaktadır.[1]
Bununla birlikte, bir girişimin belirli bir teknolojiyi geliştirmiş veya bir markayı fiilen kullanıyor olması, ilgili fikri mülkiyet haklarının hukuken şirkete ait olduğunu tek başına göstermez. Kurucunun şahsi adına tescilli bir marka, bağımsız bir yazılım geliştiricinin meydana getirdiği kod veya bir iş ilişkisi kapsamında geliştirilen buluş, şirketin ticari faaliyetlerinde kullanılıyor olsa bile ayrı bir hak sahipliği incelemesini gerektirebilir.
Yabancı yatırımcı bakımından bu durum, yalnızca hukuki bir belirsizlik değil, yatırımın dayandığı ekonomik değerin sürdürülebilirliğine ilişkin önemli bir risk unsurudur. Şirketin temel ürününü kullanma yetkisinin kurucunun iradesine bağlı kalması, yazılım üzerindeki mali hakların usulüne uygun şekilde edinilmemiş olması veya patent başvurusuna konu buluşun çalışan buluşlarına ilişkin süreçlerinin tamamlanmaması, yatırım sonrasında faaliyetlerin devamlılığını ve şirketin devredilebilirliğini olumsuz etkileyebilir.
Bu çerçevede çalışmanın temel amacı, uluslararası yatırım alan start-up’larda ortaklık ve yatırım sözleşmelerinin fikri mülkiyet haklarının aidiyetini nasıl güvence altına alabileceğini incelemek ve bu güvence oluşturulurken Türk hukukunun özelliklerini değerlendirmektir.
2. Ortaklık sözleşmeleri ile fikri mülkiyet haklarının ilişkisi
Start-up’ların kuruluş aşamasında kurucular arasındaki ilişkiler çoğunlukla güvene, ortak hedeflere ve fiilî katkılara dayanır. Kuruculardan biri teknik geliştirmeyi üstlenirken diğeri sermaye sağlayabilir; bir başka ortak ürün yönetimi, pazarlama veya ticari faaliyetleri yürütebilir. Ancak bu katkıların şirkete kazandırdığı ekonomik değer ile katkı sonucunda meydana gelen fikri mülkiyet haklarının aidiyeti aynı hukuki mesele değildir.
Türk hukukunda sermaye şirketinin ayrı tüzel kişiliği ile ortakların kişisel malvarlıkları birbirinden ayrıdır. Ortağın şirkete sermaye koyması, şirket faaliyetlerini yürütmesi veya şirkette yönetici olarak görev yapması, kişisel adına bulunan fikri mülkiyet haklarını kendiliğinden şirkete devretmez. Hakların şirkete geçirilmesi, ilgili hak kategorisine ve işlemin niteliğine uygun hukuki işlemlerin gerçekleştirilmesini gerektirir.
Bu noktada şirket esas sözleşmesi, pay sahipleri sözleşmesi ve yatırım sözleşmesinin işlevleri birbirinden ayrılmalıdır.
Şirket esas sözleşmesi, şirketin kuruluşunu, organizasyonunu ve kurumsal yapısını düzenler. Pay sahipleri sözleşmesi, ortakların kendi aralarındaki ilişkileri, yönetim haklarını, pay devirlerini, rekabet yükümlülüklerini ve belirli çıkış mekanizmalarını düzenleyebilir. Yatırım sözleşmesi ise yatırım tutarı, şirket değerlemesi, yatırımcının elde edeceği paylar, kapanış koşulları, beyan ve tekeffüller ile tazminat hükümlerini içerebilir.
Bu belgelerde fikri mülkiyete ilişkin hükümlerin birbirleriyle uyumlu olması gerekir. Örneğin yatırım sözleşmesinde bir patentin şirkete ait olduğu beyan edilmiş olsa bile gerçek hak sahibinden gerekli devir işlemleri yapılmamışsa sözleşmedeki beyan tek başına hak sahipliğini şirkete geçirmez. Benzer şekilde, kurucunun fikri mülkiyeti şirkete kazandıracağına ilişkin bir taahhüt, ilgili hakkı doğrudan devreden işlemle aynı hukuki sonucu doğurmayabilir.
Özellikle pay sahipleri sözleşmesinde yer alan fikri mülkiyet devri yükümlülüklerinin tarafları dikkatle belirlenmelidir. Şirketin bu sözleşmeye taraf olmadığı durumlarda, ortaklar arasında kararlaştırılan yükümlülüklerin şirket lehine doğrudan hak sahipliği oluşturduğu varsayılmamalıdır. Bu nedenle şirketin sözleşmeye katılımı, gerekli devir belgelerinin ayrıca düzenlenmesi ve ilgili sicil işlemlerinin tamamlanması değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla ortaklık ve yatırım sözleşmelerinde yalnızca fikri mülkiyetin korunmasına yönelik genel yükümlülükler değil, mevcut hakların hangi hukuki işlemle, hangi kapsamda ve hangi koşullarda şirkete kazandırılacağı da açıkça düzenlenmelidir.
3. Fikri mülkiyet haklarının aidiyeti ve Türk hukukundaki farklı rejimler
Fikri mülkiyet, tek bir hukuki koruma rejiminden oluşmamaktadır. Marka, patent, tasarım ve faydalı model hakları esas olarak 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında; eser niteliğindeki yazılımlar ve diğer yaratıcı çalışmalar üzerindeki telif hakları ise 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında değerlendirilir. Ticari sırların korunması ve sözleşmesel yükümlülükler bakımından da ilgili diğer mevzuat hükümleri dikkate alınmalıdır.
Bu ayrım, bir varlık üzerinde birden fazla hukuki korumanın gündeme gelebilmesi nedeniyle önemlidir. Örneğin bir yazılımın kaynak kodu telif hakkı kapsamında korunabilirken yazılımın dayandığı teknik çözümün patentlenebilirliği farklı koşullara bağlıdır. Yazılım için hazırlanan bir logonun marka olarak tescil edilmesi de logonun eser niteliğinden doğan hakların ayrıca değerlendirilmesi gereğini ortadan kaldırmaz.
3.1. Marka ve tasarım hakları
Marka, girişimin ticari kimliğini ve ürün veya hizmetlerinin piyasada ayırt edilmesini sağlayan önemli bir gayrimaddi varlıktır. Kurucunun kendi adına tescil ettirdiği markanın şirket tarafından kullanılması, tek başına markanın şirkete devredildiğini göstermez.
Bu nedenle marka portföyü incelenirken sicil kayıtlarının yanı sıra devir sözleşmeleri, lisanslar, koruma kapsamı, başvuru ve tescil durumu ile ilgili ülkelerdeki hak sahipliği değerlendirilmelidir.
Aynı yaklaşım tasarım hakları bakımından da geçerlidir. Ürün görünümü, ambalaj, grafik tasarım veya kullanıcı arayüzü üzerinde hak sahibi olan kişinin belirlenmesi ve şirketin bu tasarımı hangi koşullarda kullanabileceğinin açıklığa kavuşturulması gerekir. Tasarımın bir ajans veya bağımsız tasarımcı tarafından hazırlanmış olması, bütün hakların otomatik olarak şirkete geçtiği anlamına gelmez.
Özellikle uluslararası pazarlara açılmayı hedefleyen girişimlerde marka ve tasarım korumasının yalnızca merkez şirketin bulunduğu ülkeyle sınırlı tutulmaması; hedef pazarlar, başvuru stratejisi ve ilgili ülkelerdeki hak sahipliği durumu birlikte değerlendirilmelidir.
3.2. Patentler ve çalışan buluşları
Teknoloji odaklı girişimlerde patentlenebilir buluşlar, şirketin rekabet gücünü ve yatırım değerini doğrudan etkileyebilir. Ancak buluşun teknik niteliği kadar, buluş üzerindeki hakkın kime ait olduğu da önem taşır.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 113 ve devamı maddeleri çalışan buluşlarına ilişkin özel bir düzenleme içermektedir. Kanun’un 113. maddesi hizmet buluşu ile serbest buluş ayrımını düzenlemektedir. Buna göre çalışanın, işletmede yükümlü olduğu faaliyet gereği gerçekleştirdiği veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş, hizmet buluşu olarak değerlendirilir.
Kanun’un 114. maddesi, çalışanın hizmet buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmesini öngörmektedir. İşverenin ise bildirimin kendisine ulaşmasından itibaren dört ay içerisinde hizmet buluşu üzerinde tam veya kısmi hak talebinde bulunması mümkündür. Bu talebin süresinde ve yazılı olarak yapılması gerekir. Aksi durumda hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır.[2]
Bu düzenlemeler, çalışan tarafından meydana getirilen her buluşun hiçbir ek işlem gerekmeksizin işverene ait olduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. Buluşun hizmet buluşu niteliği, bildirim yükümlülüğü, işverenin süresinde hak talebinde bulunması ve çalışana ödenecek bedel gibi hususlar ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Özellikle yatırım öncesi incelemelerde, şirket adına gerçekleştirilen patent başvurularının yanı sıra buluşu meydana getiren çalışanların belirlenmesi, bildirim belgeleri, işverenin hak talebine ilişkin yazışmalar ve bedel yükümlülükleri de incelenmelidir.
Üniversite, araştırma kuruluşu veya kamu destekli Ar-Ge projeleri kapsamında geliştirilen teknolojilerde ise özel düzenlemeler, proje sözleşmeleri, kurum politikaları ve üçüncü kişilerin hakları ayrıca değerlendirilmelidir.
3.3. Yazılım ve telif hakları
Start-up’ların temel varlıklarından biri olan yazılımlar bakımından eser sahipliği ile mali hakların devri ve kullanılması arasındaki ayrım özellikle önemlidir.
FSEK’in 8. maddesi eser sahipliğini, 18. maddesi hakların kullanılmasını, 48 ila 52. maddeleri ise mali haklar üzerindeki sözleşmesel tasarrufları düzenlemektedir.
FSEK’in 48. maddesi mali hakların devrine ve bu hakların kullanım yetkisinin bırakılmasına imkân tanımaktadır. Bununla birlikte, henüz meydana getirilmemiş veya tamamlanmamış bir eser üzerindeki mali hakların doğrudan devrini konu alan tasarruf işlemleri bakımından kanunun öngördüğü sınırlamalar bulunmaktadır.
Bu noktada FSEK’in 50. maddesi ayrıca önem taşımaktadır. Henüz meydana getirilmemiş eserler bakımından mali hakların devrine veya kullanımına ilişkin taahhüt sözleşmeleri geçerli kabul edilmiştir. Dolayısıyla gelecekte meydana getirilecek yazılımlar bakımından devir taahhüdü düzenlenebilmekle birlikte, eser meydana geldikten sonra gerekli hukuki tasarruf işlemlerinin de ilgili mevzuata uygun biçimde tamamlanması gerekir.
FSEK’in 52. maddesi ise mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesini öngörmektedir. Bu nedenle yazılımın geliştirilmesi için bedel ödenmiş olması veya kaynak kodunun teslim edilmesi, mali hakların bütün kapsamıyla devredildiği sonucuna tek başına dayanak oluşturmaz.
Çalışanlar tarafından meydana getirilen yazılımlar bakımından FSEK’in 18. maddesinin ikinci fıkrası ayrıca değerlendirilmelidir. Bu hüküm uyarınca, aralarındaki özel sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça çalışanların görevlerini yerine getirirken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar işveren tarafından kullanılır. Ancak bu düzenleme, eser sahipliğinin doğrudan işverene geçtiği anlamına gelmez. Eser sahipliği ile mali hakları kullanma yetkisinin birbirinden ayrılması gerekir.[3]
Bağımsız yazılım geliştiricileri, danışmanlar ve yükleniciler tarafından meydana getirilen eserlerde ise çalışanlara ilişkin bu düzenlemenin kendiliğinden uygulanacağı varsayılamaz. Bu kişilerle yapılan sözleşmelerde mali hakların devri veya lisanslanması, kapsamı, süresi, kullanım alanları ve alt lisans yetkileri açıkça düzenlenmelidir.
Ayrıca kullanılan açık kaynak kodlu bileşenler, üçüncü taraf kütüphaneleri, yazılım geliştirme araçları ve lisanslı teknolojiler de incelenmelidir. Şirketin kendi kodu üzerindeki hakları, yazılımda kullanılan bütün bileşenler üzerinde sınırsız hak sahibi olduğu anlamına gelmez.
4. Önceden mevcut fikri mülkiyet ile yeni geliştirilen varlıkların ayrılması
Uluslararası sözleşme pratiğinde proje öncesinde mevcut olan fikri mülkiyet varlıkları genellikle background IP, proje kapsamında geliştirilen yeni varlıklar ise foreground IP kavramlarıyla ifade edilir. Bu kavramlar sözleşmesel düzenleme bakımından işlevsel olmakla birlikte, her hukuk sisteminde aynı hukuki sonuçları doğuran bağımsız kanuni kategoriler olarak değerlendirilmemelidir.
Örneğin kurucu, şirket kurulmadan önce bir yazılım altyapısı geliştirmiş olabilir. Şirket bu altyapıyı kullanarak yeni bir ürün meydana getirebilir. Bu durumda önceki altyapının kurucuda kalması, yeni geliştirmelerin şirkete ait olması veya şirket lehine lisans kurulması mümkündür. Ancak tarafların hak ve yükümlülükleri açıkça düzenlenmedikçe bu sonuçların kendiliğinden doğduğu varsayılmamalıdır.
Bu nedenle ortaklık ve yatırım sözleşmelerinde önceden mevcut hakların listelenmesi, hangi hakların şirkete devredileceğinin belirlenmesi, lisansın kapsamı ve süresinin düzenlenmesi ve mevcut teknoloji üzerinde yapılacak geliştirmelerin aidiyetinin açıklığa kavuşturulması gerekir.
Özellikle girişimin temel ürününün kurucunun kişisel mülkiyetinde bulunan bir teknolojiye bağımlı olduğu durumlarda lisansın sona ermesi, şirketin faaliyetlerini sürdürmesini güçleştirebilir. Bu nedenle lisansın münhasırlığı, devredilebilirliği, alt lisans yetkisi, coğrafi kapsamı, süresi ve şirketin kontrol değişikliği hâlinde devam edip etmeyeceği yatırım bakımından önem taşır.
Ayrıca ortak geliştirme projelerinde tarafların hangi teknik ve yaratıcı katkıları sunduğu, bu katkılar sonucunda meydana gelen varlıklar üzerinde hangi haklara sahip olacağı ve gelecekteki geliştirmelerin nasıl yzönetileceği önceden belirlenmelidir.
5. Yatırım öncesi fikri mülkiyet incelemesi
Yatırım öncesi hukuki inceleme (due diligence), yatırımcının yatırım kararını etkileyebilecek hukuki ve ticari riskleri belirlemeyi amaçlar. Fikri mülkiyet incelemesi ise şirketin sahip olduğunu beyan ettiği veya faaliyetleri için ihtiyaç duyduğu hakların varlığını, aidiyetini, kapsamını ve kullanım koşullarını değerlendirmeye yöneliktir.
Avrupa Komisyonu bünyesindeki European Innovation Council and SMEs Executive Agency tarafından yayımlanan ve ISO 56005:2020 standardı temelinde hazırlanan 31 Ağustos 2026 tarihli kurumsal bilgilendirme yazısı, fikri mülkiyet denetimi ile yatırım ve işlem öncesi fikri mülkiyet incelemesi arasındaki ilişkiye dikkat çekmektedir.[4]
İnceleme kapsamında en azından şu unsurlar değerlendirilmelidir:
* Şirketin sahip olduğu ve kullandığı fikri mülkiyet varlıklarının envanteri.
* Marka, patent ve tasarımların başvuru, tescil, yenileme ve koruma kapsamı.
* Hakların gerçek sahiplerini ve devir zincirini gösteren belgeler.
* Kurucular, çalışanlar, danışmanlar ve yüklenicilerle yapılan sözleşmeler.
* Hakların devredildiğini veya lisanslandığını gösteren belgeler.
* Çalışan buluşlarına ilişkin bildirimler ve işverenin hak talepleri.
* Üçüncü taraf yazılımlarının, açık kaynak bileşenlerinin ve lisanslı teknolojilerin kullanım koşulları.
* Ticari sırların korunmasına yönelik gizlilik ve erişim kontrolü önlemleri.
* Mevcut uyuşmazlıklar, üçüncü kişi hakları ve ilgili ülkelerdeki koruma durumu.
* Şirketin ürün ve hizmetlerini hedef pazarlarda hukuka uygun şekilde ticarileştirebilme imkânı.
Bu incelemede yalnızca şirketin tescilli haklarına sahip olup olmadığı değil, ürün ve hizmetlerinin üçüncü kişilerin haklarını ihlal etme ihtimali de değerlendirilmelidir. Şirketin kendi marka veya patent haklarına sahip olması, ilgili ürünü belirli bir pazarda serbestçe kullanabileceği anlamına gelmez. Bu nedenle Freedom to Operate (FTO) incelemeleri, özellikle teknoloji ve üretim odaklı girişimlerde ayrıca önem taşır.
İnceleme sonucunda ortaya çıkan eksiklikler, yatırım sözleşmesinde kapanış koşulu olarak düzenlenebilir veya ilgili hakların devri, lisansların tamamlanması ve kayıtların düzeltilmesi gibi işlemler yatırım öncesinde ya da sonrasında yerine getirilecek yükümlülükler olarak belirlenebilir.
6. Sınır ötesi yatırımlarda uygulanacak hukuk ve ülkesellik ilkesi
Uluslararası yatırımlarda tarafların farklı ülkelerde bulunması, ortaklık ve yatırım sözleşmelerinin birden fazla hukuk düzeniyle bağlantılı olmasına neden olabilir. Bu noktada sözleşmeye uygulanacak hukuk ile fikri mülkiyet haklarının korunmasına ilişkin kurallar birbirinden ayrılmalıdır.
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 24. maddesi, sözleşmeden doğan borç ilişkilerine uygulanacak hukukun belirlenmesine ilişkin düzenlemeler içermektedir. Buna göre taraflar, sözleşmeden doğan borç ilişkileri bakımından uygulanacak hukuku seçebilirler.
Bununla birlikte, fikri mülkiyet hakları bakımından aynı Kanun’un 23. maddesi özel bir bağlama kuralı öngörmektedir. Bu hükme göre fikri mülkiyete ilişkin haklar, hangi ülkenin hukukuna göre koruma talep ediliyorsa o hukuka tabidir. Dolayısıyla sözleşmede belirli bir ülke hukukunun seçilmiş olması, ilgili fikri mülkiyet hakkının koruma kapsamı ve geçerliliği bakımından koruma talep edilen ülkenin hukukunun uygulanmasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.[5]
Marka, patent ve tasarım gibi sınai mülkiyet hakları bakımından ülkesellik ilkesi önem taşır. Bir ülkede elde edilen koruma, kural olarak diğer ülkelerde otomatik biçimde aynı kapsamda hak sağlamaz. Uluslararası başvuru sistemleri belirli işlemleri kolaylaştırsa da ilgili ülkelerdeki koruma koşullarının ve hukuki gerekliliklerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu nedenle uluslararası yatırım sözleşmelerinde uygulanacak hukuk, yetki, tahkim veya mahkeme seçimi, bildirim usulleri ve uyuşmazlık çözüm mekanizmaları açıkça düzenlenmelidir. Ayrıca sözleşme hükümlerinin ilgili ülkelerdeki fikri mülkiyet kurallarıyla uyumu değerlendirilmelidir.
Özellikle farklı ülkelerde tescilli haklara sahip şirketlerde devir işlemlerinin, lisansların ve sicil kayıtlarının her ülkenin ilgili mevzuatı bakımından ayrı ayrı incelenmesi gerekir.
7. Yatırım ve ortaklık sözleşmelerinde fikri mülkiyet risklerinin yönetimi
Uluslararası yatırım alan start-up’larda fikri mülkiyet haklarının aidiyetine ilişkin risklerin azaltılması, yalnızca genel bir koruma yükümlülüğü düzenlenmesiyle sağlanamaz. Yatırım sözleşmelerinin, şirketin mevcut fikri mülkiyet portföyünü ve gelecekte meydana gelecek varlıkları kapsayan somut hükümler içermesi gerekir.
7.1. Beyan ve tekeffüller
Yatırım sözleşmelerinde fikri mülkiyet haklarına ilişkin beyan ve tekeffül hükümleri (representations and warranties), yatırımcının şirketin hak sahipliği ve kullanım yetkisine ilişkin güvence elde etmesini sağlar.
Bu kapsamda şirketin, sahip olduğunu beyan ettiği hakların gerçek hak sahibi olduğunu, gerekli devir ve lisans işlemlerinin tamamlandığını, üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmediğini ve mevcut uyuşmazlıkları yatırımcıya açıkladığını beyan etmesi öngörülebilir.
Ancak bu beyanların gerçeğe aykırı olması hâlinde ortaya çıkabilecek sonuçlar da sözleşmede açıkça düzenlenmelidir. Beyan ve tekeffül hükümleri tek başına fikri mülkiyet hakkını şirkete kazandıran bir devir işlemi niteliğinde değildir.
7.2. Hak devirleri ve lisanslar
Kurucuların veya üçüncü kişilerin elinde bulunan fikri mülkiyet varlıklarının şirkete kazandırılması için gerekli devir sözleşmeleri ve lisans belgeleri hazırlanmalıdır.
Devir işlemlerinde hakkın konusu, kapsamı, ilgili ürün veya hizmetler, coğrafi alan, süre ve hukuken gerekli diğer unsurlar açıkça belirlenmelidir.
Kurucunun elinde tutulacak teknolojiler bakımından ise şirketin ticari faaliyetlerini sürdürebilmesi için gerekli lisansın kapsamı, münhasırlığı, alt lisans yetkisi ve devredilebilirliği düzenlenmelidir.
7.3. Yatırım kapanış koşulları
Yatırım sözleşmelerinde fikri mülkiyet haklarının aidiyetine ilişkin eksikliklerin giderilmesi, yatırımın tamamlanması için ön koşul olarak belirlenebilir.
Bu kapsamda kurucunun markayı şirkete devretmesi, bağımsız yazılım geliştiricilerinden gerekli hak devir belgelerinin alınması, patent başvurularına ilişkin eksikliklerin tamamlanması veya kritik lisansların yürürlüğe konulması kapanış koşulu (condition precedent) olarak düzenlenebilir.
Bu yaklaşım, yatırım sonrasında ortaya çıkabilecek hak sahipliği uyuşmazlıklarının önlenmesine katkı sağlar.
7.4. Tazminat hükümleri
Fikri mülkiyet haklarının aidiyetine ilişkin eksiklikler veya üçüncü kişi haklarının ihlali nedeniyle şirketin ya da yatırımcının zarara uğraması ihtimaline karşı tazminat hükümleri (indemnification) düzenlenebilir.
Bu hükümler kapsamında tazminatın kapsamı, talep usulü, sorumluluk sınırları, süreler ve istisnalar somut risklerle uyumlu biçimde belirlenmelidir.
Özellikle yatırım öncesi incelemede tespit edilen risklerin sözleşmede açıkça istisna edilmesi veya özel tazminat hükümlerine bağlanması, taraflar arasındaki risk dağılımını daha öngörülebilir hâle getirir.
7.5. Kontrol değişikliği ve şirketin devri
Start-up yatırımlarında şirketin ilerleyen dönemde başka bir şirkete devredilmesi, birleşmesi veya kontrol yapısının değişmesi ihtimali dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle kurucunun elinde bulunan kritik fikri mülkiyet varlıklarına ilişkin lisansların şirketin kontrolünün değişmesi hâlinde devam edip etmeyeceği ve şirketin devri sırasında lisansların devralana aktarılmasına izin verilip verilmediği açıkça düzenlenmelidir.
Aksi hâlde yatırımcının ekonomik değerini oluşturan temel teknoloji, şirketin kontrol değişikliği veya olası satışı sırasında kullanılamaz hâle gelebilir.
8. Sözleşmesel risklerin azaltılmasına yönelik öneriler
Fikri mülkiyet haklarının aidiyetine ilişkin risklerin yalnızca yatırım aşamasında giderilmeye çalışılması, hem maliyetleri artırabilir hem de yatırım sürecini geciktirebilir. Bu nedenle girişimlerin kuruluş aşamasından itibaren düzenli bir fikri mülkiyet yönetimi benimsemesi önemlidir.
İlk olarak, kurucuların önceden sahip oldukları varlıklar ile şirket faaliyetleri kapsamında geliştirilen varlıklar ayrı ayrı belirlenmelidir.
İkinci olarak, çalışan ve dış hizmet sağlayıcı sözleşmelerinde hak sahipliği, devir, lisans, gizlilik ve üçüncü taraf materyallerinin kullanımı açıkça düzenlenmelidir. Özellikle yazılım geliştirme süreçlerinde kaynak kodunun teslimi, mali hakların devri ve açık kaynak bileşenlerinin lisans koşulları birbirinden ayrılmalıdır.
Üçüncü olarak, yatırım sözleşmelerinde fikri mülkiyet portföyüne ilişkin beyanlar, istisnalar, kapanış koşulları ve gerektiğinde tazminat mekanizmaları somut risklerle uyumlu biçimde hazırlanmalıdır.
Dördüncü olarak, şirketin yalnızca tescilli hakları değil; yazılım bileşenlerini, ticari sırlarını, lisans ilişkilerini ve ticarileştirme faaliyetleri için ihtiyaç duyduğu diğer gayrimaddi varlıkları da izleyen güncel bir fikri mülkiyet envanteri oluşturulmalıdır.
Son olarak, şirketin faaliyet gösterdiği ve büyümeyi hedeflediği ülkeler bakımından koruma stratejisi, üçüncü kişi hakları ve serbest kullanım imkânı düzenli olarak değerlendirilmelidir.
Böylece fikri mülkiyet incelemesi, yatırım öncesinde eksikliklerin ilk kez ortaya çıktığı bir süreç olmaktan çıkarak şirketin kurumsal yönetiminin ve sürdürülebilir büyüme stratejisinin bir parçası hâline gelir.
9. Sonuç
Uluslararası yatırım alan start-up’larda fikri mülkiyet haklarının aidiyeti, şirketin ticari değerinin, yatırım güvenliğinin ve yatırım sonrasındaki faaliyetlerinin sürdürülebilirliğinin belirlenmesinde önemli rol oynar. Ancak bu aidiyet, yalnızca marka veya patent sicilinde şirketin adının bulunmasıyla ya da bir yazılımın şirket bünyesinde kullanılmasıyla açıklanamaz. Hakların hangi hukuki işlemle edinildiği, çalışan ve yüklenici katkıları, lisansların kapsamı ve şirketin ilgili varlıklar üzerindeki tasarruf yetkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Bu çalışmada ortaya konulduğu üzere, ortaklık ve yatırım sözleşmeleri fikri mülkiyetin korunmasına ilişkin genel yükümlülükler içermekle sınırlı kalmamalı; mevcut hakların devri veya lisanslanması, gelecekte geliştirilecek varlıkların aidiyeti, yatırım öncesi inceleme, kapanış koşulları ve yatırım sonrasında hakların kullanımının devamlılığı gibi konuları da kapsamalıdır.
Türk hukukunda fikri mülkiyet haklarının farklı mevzuat rejimlerine tabi olması, özellikle çalışan buluşları ve yazılım üzerindeki mali haklar bakımından sözleşmelerin dikkatli hazırlanmasını gerektirmektedir. Uluslararası yatırımlarda ise sözleşmeye uygulanacak hukuk ile fikri mülkiyet haklarının korunmasına uygulanacak hukukun birbirinden ayrılması, sınır ötesi işlemlerde hukuki öngörülebilirliğin sağlanması açısından önemlidir.
Sonuç olarak fikri mülkiyet yönetimi, yatırım öncesinde tamamlanacak tek seferlik bir kontrol faaliyeti değil, şirketin kuruluşundan büyümesine, uluslararası pazarlara açılmasına ve olası devrine kadar devam eden hukuki ve stratejik bir süreçtir.
Bir start-up’ın fikri mülkiyet haklarını fiilen kullanıyor olması, o hakların hukuken sahibi olduğu anlamına gelmez. Yatırımın güvenliği, fikri mülkiyetin varlığından önce aidiyetinin, kullanım yetkisinin ve devredilebilirliğinin güvence altına alınmasına bağlıdır.
Bu nedenle fikri mülkiyet haklarının kuruluş aşamasından itibaren doğru yapılandırılması hem kurucular hem yatırımcılar açısından hukuki öngörülebilirliği artırmakta hem de girişimin ekonomik değerinin sürdürülebilir biçimde korunmasına katkı sağlamaktadır.
Yazar: Tuğba Nur ARSLAN / Marka ve Patent Uzmanı (Neomark Patent)
KAYNAKÇA
A. Mevzuat
1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, özellikle m. 113-115.
2. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, özellikle m. 8, 18 ve 48-52.
3. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
4. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu.
5. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, özellikle m. 23-24.
B. Kurumsal kaynaklar
1. World Intellectual Property Organization (WIPO), “How to Structure IP Ownership when Setting Up a Venture”, 8 Temmuz 2026.
2. European Commission, European Innovation Council and SMEs Executive Agency, “ISO 56005: Intellectual Property Due Diligence: Preparing for a Transaction, Partnership, or International Operation”, 31 Ağustos 2026.
3. World Intellectual Property Organization (WIPO), Singh, Jag, “How Startups and SMEs Should Think About IP: An Investor’s Perspective”, WIPO Magazine, 25 Haziran 2021.
4. World Intellectual Property Organization (WIPO), “A Step-by-Step IP Strategy Checklist for SMEs”.
5. World Intellectual Property Organization (WIPO), “Enterprising Ideas: A Guide to Intellectual Property for Startups”, 2021.
https://www.wipo.int/publications/en/details.jsp?id=4545
6. World Intellectual Property Organization (WIPO), “Key IP Considerations for Smaller Enterprises”, WIPO Magazine, 25 Haziran 2021.