Bir Paylaşım, Binlerce Hüküm: Sosyal Medyada İfşa Kültürü ve Dijital Linç
Yazar: Av. Semanur Büyükyavuz
Adalet arayışının kamuoyu önünde cezalandırmaya dönüştüğü yerde hukuk ne söylüyor?
Bir sabah uyandığınızda telefonunuzun susmadığını düşünün. Tanımadığınız yüzlerce insan size mesaj gönderiyor. Adınız, fotoğrafınız, çalıştığınız kurum, belki de yıllar önce yaptığınız bir paylaşım binlerce kişinin önünde dolaşıyor. Hakkınızda bir iddia ortaya atılmış. Kimileri sizi savunuyor, kimileri suçlu olduğunuzdan emin. Birileri işinizden çıkarılmanızı istiyor, başkaları yakınlarınıza ulaşmaya çalışıyor. Henüz ne olup bittiğini anlamadan hakkınızda bir kanaat oluşmuş bile. Şimdi aynı hikâyeye başka bir yerden bakalım. Uzun zamandır yaşadığı bir haksızlığı anlatmaya çalışan, belki sesini duyuramadığını düşünen bir insan düşünün. Elinde bazı mesajlar, görüntüler veya belgeler var. Başvurduğu yolların kendisine yeterli gelmediğini hissediyor. Sonunda sosyal medyada bir paylaşım yapıyor. İnsanlar onu dinliyor, destekliyor, paylaşım büyüyor. Belki de ilk kez yaşadıklarının görünür olduğunu hissediyor.
Bu iki hikâyenin birbirine ne kadar yakın olduğunu fark etmek, sosyal medyada ifşa kültürünün hukuki boyutunu anlamak açısından önemli. Çünkü aynı paylaşım, bir kişi için sesini duyurmanın yolu olurken başka biri için hayatını altüst eden bir sürecin başlangıcı olabiliyor. Peki, bir haksızlığı görünür kılmak ile bir insanı kamuoyu önünde cezalandırmak arasındaki sınır nerede başlıyor? Sosyal medya yeni bir adalet kapısı mı?
Sosyal medya, yalnızca fotoğraflarımızı paylaştığımız veya gündemi takip ettiğimiz bir alan olmaktan çoktan çıktı. Bugün insanların yaşadıkları haksızlıkları anlattıkları, birbirlerinden destek istedikleri, kurumları eleştirdikleri ve kimi zaman hukuki süreçlerin başlamasına katkı sağladıkları bir kamusal alan niteliği taşıyor. Özellikle şiddet, taciz, ayrımcılık ve çeşitli hak ihlallerine ilişkin anlatıların görünürlük kazanmasında sosyal medyanın önemli bir rol oynadığını inkâr etmek mümkün değil. Bazı insanların sesini duyurabilmek için neden sosyal medyaya yöneldiğini de anlamak gerekiyor. Hukuki süreçlerin karmaşıklığı, hak arama yollarına ilişkin bilgi eksikliği, yaşanan olayın çevre tarafından ciddiye alınmayacağı düşüncesi veya uzun süren belirsizlikler, bireylerin kamuoyu desteği aramasına neden olabiliyor. Bu nedenle sosyal medyada yapılan her ifşa paylaşımını yalnızca birilerini hedef alma girişimi olarak değerlendirmek, meselenin önemli bir bölümünü görmezden gelmek olur. Ancak başka bir gerçeği de kabul etmek gerekiyor: Sosyal medya, adaletin görünür olmasına katkı sağlayabilse de adaletin kendisini tesis eden bir makam değil. Bir iddianın binlerce kez paylaşılması, o iddianın doğruluğunu kanıtlamıyor. Bir kişinin kamuoyunda destek görmesi, ileri sürdüğü her hususun hukuken sabit olduğu anlamına gelmiyor. Aynı şekilde hakkında iddiada bulunulan kişinin çok sayıda insan tarafından suçlanması da onu hukuken suçlu hâle getirmiyor. Burada sosyal medyanın doğası ile hukukun işleyişi arasındaki önemli bir fark ortaya çıkıyor. Sosyal medya hız istiyor. Hukuk ise araştırmayı, dinlemeyi, delilleri değerlendirmeyi ve gerektiğinde beklemeyi gerektiriyor. Sosyal medyada bir cümleyle verilen hükmün, hukuk düzeninde karşılık bulabilmesi için çok daha fazlasına ihtiyaç var.
Bir ekran görüntüsü her şeyi anlatır mı? İfşa paylaşımlarının önemli bir bölümünde ekran görüntüleri, özel mesajlar, ses kayıtları veya kısa videolar kullanılıyor. Bunlar kimi zaman ciddi bir iddianın değerlendirilmesi bakımından önemli bilgiler içerebilir. Ancak bir görüntünün varlığı, olayın bütününün bilindiği anlamına gelmez. Bir konuşmanın yalnızca birkaç satırını görmek, konuşmanın öncesini ve sonrasını bilmekle aynı şey değildir. Bir videonun belirli saniyelerini izlemek, olayın tamamına tanıklık etmek anlamına gelmez. Üstelik dijital içeriklerin bağlamından koparılması, düzenlenmesi veya gerçeği yansıtmayacak biçimde sunulması da mümkündür. Bu nedenle sosyal medyada paylaşılan bir belgeyi değerlendirirken yalnızca ne gösterdiğine değil, neyi göstermediğine de dikkat etmek gerekir.
Hukukta delillerin elde edilme biçimi, güvenilirliği, olayla ilişkisi ve diğer delillerle birlikte değerlendirilmesi önem taşır. Sosyal medyada ise çoğu zaman tek bir görüntü üzerinden kesin kanaatler oluşturulabiliyor. İşte dijital linç olarak adlandırdığımız sürecin tehlikeli yönlerinden biri burada başlıyor. Bir iddia tartışılmaktan çıkıp tartışmasız bir hükme dönüşüyor. Ardından yalnızca iddia konusu davranış değil, kişinin bütün hayatı kamuoyunun incelemesine açılıyor. Çalıştığı kurum, ailesi, arkadaşları, geçmiş paylaşımları ve kişisel bilgileri araştırılıyor. Bazen olayla hiçbir ilgisi olmayan insanlar dahi bu sürecin parçası hâline geliyor. Oysa bir olayın aydınlatılmasına yönelik kamusal ilgi ile bir insanın bütün özel hayatını araştırma isteği aynı hukuki korumayı hak etmiyor. Hak aramak, başkasının haklarını ortadan kaldırır mı? Bu soruya verilecek cevap, ifşa kültürüne ilişkin tartışmanın merkezinde yer alıyor. Anayasa’nın 26. maddesi düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünü güvence altına alıyor. Bireylerin yaşadıkları olayları anlatmaları, eleştiride bulunmaları ve kamu yararını ilgilendiren meseleleri gündeme taşımaları bu özgürlüğün önemli görünümlerinden. Ancak ifade özgürlüğü, diğer bütün temel haklardan bağımsız ve sınırsız bir yetki değil. Anayasa’nın 17. maddesi kişinin maddi ve manevi varlığını, 20. maddesi ise özel hayatın gizliliğini ve kişisel verilerin korunmasını güvence altına alıyor. Türk Medeni Kanunu’nun 24. ve 25. maddeleri de kişilik haklarına yönelik hukuka aykırı saldırılar karşısında koruma sağlıyor. Dolayısıyla sosyal medyada yaşadığı haksızlığı anlatan kişinin ifade özgürlüğü kadar, hakkında paylaşım yapılan kişinin kişilik hakları da hukuki değerlendirmede yer bulmalı.
Örneğin bir kişinin kendisine yöneltilen davranışı kamuoyuna anlatması ile karşı tarafın telefon numarasını, ev adresini veya olayla ilgisi bulunmayan özel yazışmalarını paylaşması aynı şey değil. Dahası, bir bilginin doğru olması, o bilginin her koşulda ve herkesle paylaşılabileceği anlamına gelmiyor. Bu ayrım özellikle kişisel verilerin korunması bakımından önem taşıyor. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, kişisel verilerin işlenmesinde hukuka uygunluk, belirli ve meşru amaçlarla hareket etme ve amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma gibi ilkeler öngörüyor. Kanunun kapsamı ve istisnaları somut olayda ayrıca değerlendirilecek olsa da burada üzerinde durulması gereken temel düşünce açık: Bir bilgiye ulaşabiliyor olmak, o bilgiyi dilediğimiz amaçla kullanabileceğimiz anlamına gelmez. Bir kişinin fotoğrafını kendi hesabında paylaşmış olması, o fotoğrafın başka bir hesap tarafından hedef gösterme amacıyla kullanılmasını kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez. Benzer şekilde bir yazışmanın tarafı olmak, o yazışmanın içeriğini sınırsız biçimde kamuoyuna açıklama yetkisi vermez. Paylaşımın niteliğine göre haberleşmenin gizliliği, özel hayatın gizliliği veya kişisel verilerle ilgili ceza hukuku hükümleri gündeme gelebilir. Elbette her ekran görüntüsü paylaşımı suç oluşturmaz. Her sert eleştiri de hakaret değildir. Tam da bu nedenle hukuki değerlendirme, sosyal medyanın alıştığı kesin ve hızlı hükümlerden daha dikkatli yapılmalıdır.
İfşa kültürüne ilişkin tartışmalarda en sık karşılaşılan itirazlardan biri şu: “Peki, kişi gerçekten mağdursa neden yaşadıklarını anlatamasın?” Anlatabilmeli. Bir insanın yaşadığı haksızlığı ifade edebilmesi, destek arayabilmesi ve kamu yararını ilgilendiren bir sorunu görünür kılabilmesi önemlidir. Hukuki koruma, insanların susmasını gerektiren bir anlayış üzerine kurulamaz. Üstelik her mağdurun yaşadıklarını anlatırken bir hukukçu gibi davranmasını beklemek de gerçekçi değildir. Ancak kişinin mağdur olması ile yaptığı her paylaşımın hukuken meşru olması farklı meselelerdir. Bir kişinin haklarının ihlal edilmiş olması, başka bir kişinin bütün haklarının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bu noktada iki ayrı soruyu birbirinden ayırmamız gerekiyor: İlk olayda gerçekten bir hak ihlali yaşandı mı? Bu olayı kamuoyuna duyurmak için kullanılan yöntem, başka bir hak ihlaline yol açtı mı? Bu iki sorunun cevabı birbirinden bağımsız olabilir. Bir kişi yaşadığı olay bakımından haklı olabilir; ancak olayı anlatırken gereksiz kişisel bilgileri yayımladığı için hukuki sorumlulukla karşılaşabilir. Diğer taraftan bir paylaşımın muhatabı olan kişinin itibarının zarar görmesi de tek başına paylaşımın hukuka aykırı olduğunu göstermez. Özellikle kamu yararını ilgilendiren konularda yapılan eleştiriler, muhatapları açısından rahatsız edici sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle ne mağduriyet iddiası her paylaşımı meşrulaştırmalı ne de itibarın zedelenmesi ihtimali her açıklamayı susturmak için kullanılmalıdır. Hukukun görevi, bu iki yaklaşım arasında adil bir denge kurmaktır.
Dijital linç tartışmalarında üzerinde yeterince durulmadığını düşündüğüm meselelerden biri de zaman. Bir olayın sosyal medyada gündem olması birkaç saat sürebiliyor. Oysa o paylaşımın kişinin hayatındaki etkileri yıllarca devam edebiliyor. Bir iddia nedeniyle hedef gösterilen kişinin adı, arama motorlarında uzun süre aynı içeriklerle ilişkilendirilebilir. Paylaşım sonradan silinse bile ekran görüntüleri dolaşımda kalabilir. Daha da önemlisi, ilk iddia kadar ilgi görmeyen bir düzeltme veya açıklama, oluşan kanaati değiştirmeye yetmeyebilir. Bu durum, hukuk düzeninin bireylere tanıdığı güvencelerin dijital ortamda neden önemli olduğunu gösteriyor. Anayasa’nın 38. maddesinde güvence altına alınan masumiyet karinesi, öncelikle kamu makamları ve ceza yargılaması bakımından bağlayıcı bir ilkedir. Dolayısıyla sosyal medya kullanıcılarının her suçlayıcı ifadesini doğrudan masumiyet karinesinin ihlali olarak nitelendirmek hukuken doğru olmaz. Ancak bu ilkenin temelindeki düşünce, dijital tartışmalar bakımından da değer taşıyor: Bir kişi hakkında ileri sürülen iddia ile o kişinin suçluluğunun hukuken sabit olması aynı şey değildir. Sosyal medyada bu ayrım kaybolduğunda, henüz değerlendirilmemiş bir iddia toplumsal hafızaya kesinleşmiş bir gerçek gibi yerleşebiliyor. Üstelik hukuk, belirli koşullarda kişilere savunma yapma, delil sunma, kararlara itiraz etme ve haklarında verilen kararların denetlenmesini isteme imkânı tanırken sosyal medyada böyle bir usul bulunmuyor. Bir insanın açıklamasını dinlemek isteyenlerle onu çoktan suçlu kabul edenler aynı hızda hareket etmiyor. Bu nedenle dijital linç yalnızca kullanılan sert ifadelerden ibaret değil. Kişinin kendisini savunma imkânı bulamadan hakkında kesin bir toplumsal kanaat oluşturulması da sorunun önemli bir parçası.
İnternetteki bir haksızlığa karşı hukuk ne yapabilir? Sosyal medya üzerinden gerçekleştirilen hukuka aykırı paylaşımlar karşısında başvurulabilecek hukuki yollar, somut olayın niteliğine göre değişiyor. Kişilik haklarına yönelik saldırılarda Türk Medeni Kanunu’nun 24. ve 25. maddeleri kapsamında koruma talepleri gündeme gelebiliyor. Koşulları oluştuğunda maddi veya manevi tazminat istenmesi de mümkün. Paylaşımın içeriğine göre hakaret, haberleşmenin gizliliğinin ihlali, özel hayatın gizliliğinin ihlali veya kişisel verilere ilişkin suçlar bakımından ceza hukuku mekanizmaları da değerlendirilebilir. Ancak internet içeriklerinin kaldırılması konusunda önemli bir hukuki gelişmeyi göz ardı etmemek gerekiyor.
Anayasa Mahkemesi, 11 Ekim 2023 tarihli kararıyla 5651 sayılı Kanun’un kişilik hakları nedeniyle içeriğin çıkarılması ve erişimin engellenmesine ilişkin 9. maddesini iptal etti. Kararda, ifade özgürlüğü ile kişilik hakları arasında adil bir denge kurulmasını sağlayacak güvencelerin yetersizliği üzerinde duruldu. Bu kararın ortaya koyduğu mesele, yalnızca bir başvuru yolunun nasıl düzenleneceği değil; internet ortamındaki hak ihlallerine müdahale edilirken ifade özgürlüğünün nasıl korunacağıdır. Çünkü hukuka aykırı bir saldırının önlenmesi kadar, hukuka uygun bir eleştirinin gereksiz yere engellenmemesi de önemlidir. Anayasa Mahkemesinin Keskin Kalem Yayıncılık ve Ticaret A.Ş. ve Diğerleri kararında da internet içeriklerine yönelik müdahalelerde çatışan haklar arasında adil dengenin kurulması gerektiği vurgulanmıştır. Dolayısıyla dijital linçle mücadeleyi, hakkında şikâyet bulunan her içeriğin kaldırılması şeklinde anlamamak gerekiyor. Asıl ihtiyaç duyulan, gerçekten hukuka aykırı müdahalelere karşı etkili koruma sağlarken kamu yararını ilgilendiren açıklamaların ve meşru eleştirilerin korunabildiği bir sistem. Bütün bu tartışmaların ardından günlük hayatımıza döndüğümüzde aslında oldukça basit görünen birkaç soruyla karşılaşıyoruz. Bir iddiayı paylaşmadan önce gerçekten ne bildiğimizi düşünüyor muyuz? Bir ekran görüntüsünün bütün hikâyeyi anlatıp anlatmadığını sorguluyor muyuz? Hakkında paylaşım yapılan kişinin kimliğinin açıklanmasının gerçekten gerekli olup olmadığını değerlendiriyor muyuz? Ve belki de en önemlisi, bir paylaşımı yaygınlaştırırken o kişinin uğrayabileceği sonuçların ne kadarını öngörebiliyoruz?
Elbette sosyal medya kullanıcılarından her paylaşım öncesinde ayrıntılı bir hukuki inceleme yapmaları beklenemez. Ancak hak arama özgürlüğü ile başkalarının haklarına saygı gösterme yükümlülüğünün birbirinden bağımsız olmadığını hatırlamak gerekiyor. Kanaatimce ifşa paylaşımlarının değerlendirilmesinde üç unsur özellikle önem taşıyor: Paylaşımın hangi amaçla yapıldığı, açıklanan bilgilerin bu amaç bakımından gerçekten gerekli olup olmadığı ve kullanılan yöntemin doğurabileceği sonuçlar. Bu unsurlar, tek başlarına her olayın hukuki sonucunu belirleyen bir formül değil. Fakat ifade özgürlüğü ile kişilik hakları arasındaki dengeyi düşünmek bakımından yol gösterici olabilir. Bir paylaşımın kamu yararı taşıması, kullanılan her yöntemin ölçülü olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir paylaşımın rahatsız edici olması da onun hukuken korunamayacağını göstermez. İhtiyacımız olan, haklı ile haksızı sosyal medya yorumlarıyla belirlemekten ziyade, her iki tarafın da haklarını dikkate alabilen bir yaklaşım. Adalet, en yüksek sesle konuşanın yanında mı?
Sosyal medya bize sesimizi duyurabilmek için daha önce sahip olmadığımız imkânlar sundu. Bazen tek bir paylaşım, uzun zamandır konuşulmayan bir sorunu gündeme taşıyabiliyor. Bazen insanlar, kendilerini yalnız hissettikleri bir olayda başkalarının desteğini bulabiliyor. Bunlar küçümsenebilecek kazanımlar değil. Ancak aynı imkânlar, başkalarının hayatları üzerinde ciddi sonuçlar doğurabilecek bir gücü de beraberinde getiriyor. Bu gücün nasıl kullanıldığı, yalnızca sosyal medya kültürünü değil, hak ve adalet anlayışımızı da etkiliyor. Hukukçu olarak üzerinde durulması gerektiğini düşündüğüm nokta şu: Bir insanın yaşadığı haksızlığı anlatma hakkını savunurken, hakkında iddiada bulunulan başka bir insanın hukuki güvencelerini önemsizleştirmemeliyiz. Çünkü adalet, yalnızca haklı olduğunu düşündüğümüz kişilerin haklarını korumak değildir. Bazen kamuoyunun büyük çoğunluğu bir kişi hakkında aynı kanaati paylaşabilir. Bazen ortaya atılan iddia son derece ciddi ve sarsıcı olabilir. Bazen de bir olay karşısında sessiz kalmak istemeyebiliriz. Fakat bütün bunlar, hukukun neden usullere, delillere ve temel hak güvencelerine ihtiyaç duyduğunu değiştirmiyor.
Bir kişinin sesini duyurabilmesiyle başka bir kişinin savunma hakkının korunması birbirine rakip değerler olmak zorunda değil. Aksine, adil bir hukuk düzeninin her ikisini de koruyabilmesi gerekiyor. Belki de sosyal medyada kendimize en sık hatırlatmamız gereken şey şu: Bir haksızlığı duyurmak, adalet arayışının başlangıcı olabilir. Ama adalet, binlerce kişinin aynı anda bir insan hakkında hüküm vermesinden ibaret değildir.
Kaynakça
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 13, 17, 20, 26 ve 38.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 24–25.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 125, 132, 134, 135 ve 136.
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, m. 3–5.
5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar
Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun.
Anayasa Mahkemesi, Keskin Kalem Yayıncılık ve Ticaret A.Ş. ve Diğerleri, B. No:
2018/14884, 27.10.2021.
Anayasa Mahkemesi, 11.10.2023 tarihli, E.2020/76, K.2023/172 sayılı karar.
Kişisel Verileri Koruma Kurumu, “Alenileştirme Hakkında Kamuoyu Duyurusu”.
Ölünce Şifrelerimiz Kime Kalır?
Dijital miras, özel hayatın gizliliği ve ölümden sonra geride bıraktığımız görünmez dünya.
Bir insan hayatını kaybettiğinde geride bıraktığı evin, arabanın, banka hesabının veya kişisel eşyalarının ne olacağına ilişkin hukuki kurallarımız var. Mirasçılar belirleniyor, mal varlığı tespit ediliyor ve mirasın paylaşılması için gerekli işlemler gerçekleştiriliyor. Peki ya geride bıraktığımız dijital hayat? Yıllardır sakladığımız fotoğraflar, kimseye göndermediğimiz mesajlar, bulut depolama alanlarımız, e-posta hesaplarımız ve belki de en yakınlarımızın bile bilmediği dijital arşivlerimiz ne olacak? Bugün hayatımızın önemli bir bölümünü ekranların ardında sürdürüyoruz. Anılarımızı telefonlarımızda saklıyor, yazışmalarımızı dijital platformlarda gerçekleştiriyor, işlerimizi internet üzerinden yürütüyoruz. Buna rağmen ölümden sonra bu dijital varlıkların akıbeti üzerine pek düşünmüyoruz. Oysa artık miras, yalnızca bir evin anahtarından veya banka hesabındaki paradan ibaret değil. Bir insanın dijital hayatı da geride kalıyor. Fakat bu hayatın tamamı miras bırakılabilir mi?
Türk Medeni Kanunu’nun 599. maddesi uyarınca mirasçılar, miras bırakanın ölümüyle mirası bir bütün olarak kazanıyor. Külli halefiyet olarak adlandırılan bu ilke, miras bırakanın devredilebilir mal varlığı haklarının kural olarak mirasçılara geçmesini sağlıyor. Ancak dijital dünyada hangi hakların miras kapsamında değerlendirileceği her zaman açık değil. Örneğin bir kişinin dijital ortamda elde ettiği gelirler, devredilebilir nitelikteki alacakları veya ekonomik değer taşıyan bazı dijital varlıkları miras hukukunun konusu olabilir. Buna karşılık kişisel bir sosyal medya hesabı, özel mesajlaşma geçmişi veya yalnızca kullanıcıya tanınmış bir dijital hizmetten yararlanma hakkı farklı hukuki sorunlar doğurabilir. Burada çoğu zaman birbirine karıştırılan üç ayrı mesele bulunuyor: Dijital bir varlığın mirasa dâhil olup olmadığı, mirasçıların bu varlığa erişim hakkının bulunup bulunmadığı ve erişimin hangi yöntemle sağlanacağı. Bir hakkın mirasçılara geçmesi, her durumda hesabın şifresinin teslim edilmesi gerektiği anlamına gelmez. Ayrıca dijital platformlarla kullanıcılar arasında kurulan sözleşmeler, hesapların devrine veya ölüm sonrası kullanımına ilişkin farklı düzenlemeler içerebilir. Bu hükümlerin miras hukuku karşısındaki geçerliliği ise ayrıca değerlendirilmelidir. Dolayısıyla dijital miras meselesini yalnızca “Şifreyi kim alacak?” sorusuna indirgemek, hukuki tartışmanın önemli bir bölümünü gözden kaçırmak olur.
Mirasçı olmak, bütün sırları öğrenme hakkı verir mi?
Kanaatimizce dijital mirasın en dikkat çekici yönü, mal varlığı ile mahremiyetin aynı hesap içerisinde bulunabilmesi. Bir e-posta hesabında ekonomik değeri olan sözleşmeler, faturalar veya ticari yazışmalar yer alabilir. Ancak aynı hesapta kişinin özel hayatına ilişkin, kimseyle paylaşmak istemediği mesajlar da bulunabilir. Bir bulut arşivinde aile fotoğrafları kadar kişisel notlar, sağlık bilgileri veya üçüncü kişilere ait belgeler de saklanabilir. Mirasçıların ekonomik haklarını koruyabilmesi için bazı dijital verilere erişmesi gerekebilir. Fakat bu ihtiyaç, ölen kişinin bütün yazışmalarının sınırsız biçimde incelenmesini haklı kılar mı? Üstelik mesele yalnızca hayatını kaybeden kişinin mahremiyetiyle sınırlı değil. Bir insanın özel yazışmalarında, hâlen hayatta olan başka insanların da sırları bulunabilir. Mesajın taraflarından birinin ölmesi, diğer kişinin özel hayatının önemini ortadan kaldırmaz. Türk Medeni Kanunu’nun 28. maddesine göre kişilik ölümle sona eriyor. Bu nedenle ölen kişinin kişisel verilerinin 6698 sayılı Kanun kapsamında korunması ile hayatta olan kişilerin verilerinin korunması aynı hukuki rejime tabi değil. Ancak bundan, ölümden sonra her türlü bilginin sınırsız biçimde kullanılabileceği sonucu çıkarılamaz. Ölen kişinin hatırasına ilişkin korunmaya değer menfaatler, yakınlarının hakları ve yazışmalarda yer alan yaşayan kişilerin özel hayatı ayrıca değerlendirilmelidir. Kanaatimce dijital mirasın en önemli sorusu da burada ortaya çıkıyor: Miras hukukunun amacı, ölen kişinin mal varlığını mirasçılarına geçirmek mi, yoksa yaşarken saklı tuttuğu bütün hayatını görünür kılmak mı? Bu iki amaç birbirinden farklı.
Almanya’da bir annenin açtığı dava
Dijital miras tartışmalarının somutlaştığı önemli örneklerden biri Almanya’da yaşandı. Hayatını kaybeden 15 yaşındaki bir kızın ailesi, kızlarının Facebook hesabına erişmek istedi. Aile, ölümüne ilişkin belirsizlikleri aydınlatabilmek amacıyla hesabındaki yazışmaları incelemeyi talep ediyordu. Ancak hesabın anıtlaştırılmış olması nedeniyle içeriklere erişilemiyordu. Uyuşmazlık Alman Federal Adalet Mahkemesine taşındı. Mahkeme, 12 Temmuz 2018 tarihli kararında sosyal medya hesabına ilişkin kullanıcı sözleşmesinin mirasçılara geçebileceğini kabul ederek ailenin hesaba erişim hakkı bulunduğuna hükmetti. Bu karar, dijital miras bakımından önemli bir tartışmaya açıklık getirdi: Fiziksel mektuplar ve günlükler miras kapsamında değerlendirilebilirken dijital yazışmaların yalnızca elektronik ortamda bulunmaları nedeniyle tamamen farklı muameleye tabi tutulması her durumda haklı görülemez. Bununla birlikte Almanya’daki kararın Türk hukukunda doğrudan bağlayıcı olmadığını unutmamak gerekiyor. Kararın önemi, dijital hesapların yalnızca teknik hizmetler değil, aynı zamanda miras hukuku bakımından değerlendirilebilecek sözleşmesel ilişkiler oluşturduğunu göstermesinde yatıyor.
Ölmeden önce dijital hayatımız hakkında karar verebilir miyiz?
Dijital miras yalnızca mirasçıların ölümden sonra karşılaştığı bir sorun değil. Aslında kişinin hayattayken yapacağı tercihlerle de yakından ilgili. Bugün bazı dijital platformlar, kullanıcılarına ölüm veya uzun süreli hareketsizlik hâlinde hesaplarına ne yapılacağı konusunda belirli seçenekler sunuyor. Bunun dışında kişilerin dijital varlıklarını belirlemeleri, hangi hesapların ekonomik değer taşıdığını kaydetmeleri ve hukuken mümkün olan konularda ölüme bağlı tasarruflarını planlamaları da önem kazanıyor. Ancak burada da dikkatli olunmalı. Bir kişinin şifrelerini vasiyetnamesine yazması ile dijital varlıklarına ilişkin hukuken geçerli ve uygulanabilir bir plan oluşturması aynı şey değil. Şifrelerin değişebilmesi, hesaplara erişimde ek güvenlik yöntemlerinin bulunması ve platformların kullanım koşulları uygulamada sorun yaratabilir. Dahası, bir başkasına hesap erişimi sağlanması, her türlü veriyi kullanma veya yayımlama yetkisini kendiliğinden doğurmaz. Bu nedenle dijital miras planlamasının yalnızca teknik erişim bilgilerine değil, hakların niteliğine ve mahremiyetin korunmasına da odaklanması gerekir.
Geride bıraktığımız her şey miras mı olmalı?
Teknoloji değiştikçe mirasın kapsamına ilişkin alışkanlıklarımız da değişiyor. Geçmişte bir insanın sakladığı mektuplar, fotoğraf albümleri veya günlükler fiziksel olarak geride kalıyordu. Bugün aynı anılar, çoğu zaman bir şifreyle korunan dijital alanlarda bulunuyor. Fakat dijital ortamın önemli bir farkı var: Tek bir hesaba erişmek, bazen yıllara yayılan çok geniş bir kişisel hayatın kapısını açabiliyor. Bu nedenle dijital mirasın geleceğinde yalnızca mirasçıların erişim haklarını genişletmeye odaklanmanın yeterli olmayacağını düşünüyorum.
Asıl ihtiyaç, ekonomik değeri bulunan dijital hakların mirasçılara geçmesini sağlayan; buna karşılık gereksiz kişisel veri erişimini sınırlayan, yaşayan üçüncü kişilerin mahremiyetini koruyan ve kişinin hayattayken açıkladığı tercihleri dikkate alan bir hukuki yaklaşım. Çünkü her dijital varlık aynı nitelikte değil. Bir çevrim içi hesabın ekonomik değeri ile yıllar önce yazılmış özel bir mesajın kişisel anlamı birbirinden farklı. Hukukun bu farklılığı gözetmesi gerekiyor. Belki de dijital miras tartışmasına yalnızca ölümden sonra kimin neyi alacağı sorusuyla yaklaşmamalıyız. Hayattayken neleri paylaşmak istediğimizi, nelerin bizden sonra da korunmasını beklediğimizi ve geride bıraktığımız dijital izlerin kimlerin hayatına dokunacağını da düşünmeliyiz. Çünkü ölüm, dijital dünyada bıraktığımız izleri kendiliğinden ortadan kaldırmıyor. Ve belki de miras hukukunun gelecekte cevaplaması gereken en önemli sorulardan biri şu: Bir insanın sahip oldukları miras kalabilir; peki ya saklı tutmak istedikleri?
Kaynakça
1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 28 ve 599.
2. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu.
3. Bundesgerichtshof (Alman Federal Adalet Mahkemesi), 12.07.2018 tarihli, III ZR 183/17 sayılı karar.
4. Bundesgerichtshof (Alman Federal Adalet Mahkemesi), 27.08.2020 tarihli, III ZB 30/20 sayılı karar.
5. Gesley, Jenny, “Germany: Federal Court of Justice Rules Digital Social Media Accounts In heritable”, Library of Congress, 07.09.2018.
6. Gesley, Jenny, “Germany: Federal Court of Justice Clarifies Scope of Postmortem Access to Social Media Accounts”, Library of Congress, 30.09.2020.