Agentic AI (Otonom Ajanlar) Sorumluluğu

Agentic AI (Otonom Ajanlar) Sorumluluğu

Yazar: Av. Zeynep Erten

Giriş

Yapay zekâ teknolojileri, hızla gelişirken son dönemde metin veya görsel üreten “üretken yapay zekâ” (generative AI) modellerinden, çevresiyle etkileşime girip bağımsız kararlar alarak çok adımlı görevleri yerine getirebilen “otonom ajanlara” (agentic AI) yönelim gündeme gelmiştir. Sözkonusu ajanlar internet üzerinde alışveriş yapabilmekte, finansal işlemler gerçekleştirebilmekte, e-posta yanıtlayabilmekte ve hatta diğer yapay zekâ sistemlerine görev devredebilmektedir. Bu vecihle otonom ajanların işlemleri sorumluluk hukukunun temel varsayımlarından olan bir eylemin bir kişiye isnat edilebilirliğini  sarsmaktadır.

Bu çerçevede otonom ajanların hukuki niteliği ve neden olabileceği zararlardan doğan sorumluluk, Türk hukukundaki mevcut haksız fiil ve ceza hükümleri ışığında incelenmekte; ardından Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri hukukundaki güncel gelişmeler karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Ayrıca, mevcut hukuk sistemlerinin otonom ajanlardan kaynaklanan zararları karşılamakta yetersiz kaldığı ve bu alanda özel bir sorumluluk rejimine ihtiyaç duyulduğu sonucuna ulaşılmaktadır.

Otonom Ajan (Agentıc AI) Kavramı

Otonom ajanlar, klasik yapay zekâ sistemlerinden farklı olarak yalnızca bir çıktı üretmekle kalmayıp, belirlenen bir hedefe ulaşmak için kendi başına ara adımlar planlayan, araçlar kullanan ve gerektiğinde kararlarını yeniden gündeme alıp güncelleyebilen bağımsız sistemlerdir (Kolt 2026: 338, 344, 348-349). Squire Patton Boggs hukuk bürosundan Tibbetts-Jones (2026) tarafından hazırlanan bir raporda da vurgulandığı üzere, kullanıcının artık her adımı ayrı ayrı belirlemesi gerekmemekte; “sonuç odaklı” bir talimatla ajan, bu sonuca ulaşmanın yolunu kendisi bulmaktadır. Bahsekonu  özellik, otonom ajanları yalnızca bir “araç” olmaktan çıkarıp fiili gerçekleştiren bir konuma taşımaktadır (Kolt 2026: 347; Polat 2025). Bununla birlikte otonom ajanların komutlara bağlılığı ayrıca değerlendirmeyi gerektirmektedir (Kolt 2026: 359-365).

Bu bağlamda otonom ajanların yol açtığı hukuki belirsizlik güncel gelişmelerde de gözlemlenmektedir. Nitekim Amazon’un, Perplexity AI tarafından geliştirilen “Comet” adlı otonom tarayıcının kullanıcı hesapları üzerinden alışveriş işlemleri gerçekleştirdiğini tespit etmesi üzerine açılan dava, otonom ajanların ticari hayatta meydana getirdiği  yetki ve sorumluluk sorunlarının somut bir örneğini oluşturmaktadır; dava ağırlıklı olarak bilgisayar dolandırıcılığı iddialarına dayanmakla birlikte ajanın yetki kapsamına ilişkin acentelik hukuku sorularını da gündeme getirmektedir (Kelley 2026).

Türk Hukukunda Mevcut Sorumluluk Çerçevesı

 Hukuki Kişilik Sorunu

Bir varlığın hukuk düzeninde haklara ve borçlara sahip olabilmesinin temel koşulu, hukuki kişiliğinin ve buna bağlı olarak hak ehliyetinin bulunmasıdır (Akkurt 2019: 44). Bununla birlikte hukuki sorumluluğun doğması her durumda fiil ehliyetinin bulunmasına bağlı değildir. Türk hukukunda yapay zekâya dolayısıyla otonom ajanlara böyle bir statü tanınmamış olup Türk Medeni Kanunu (TMK) çerçevesinde kişilik yalnızca gerçek ve tüzel kişilere tanınmaktadır (TMK 2001). Bu nedenle, bir otonom ajanın bizatihi kendisinin hukuki sorumluluk süjesi olması bugün için mümkün görünmemektedir (Akkurt 2019: 44, 48; Bak 2018). Otonom ajanın eylemlerinden doğan zarar, zorunlu olarak bu ajanı geliştiren, dağıtan veya kullanan gerçek ya da tüzel kişilere yöneltilmek durumundadır.

Nitekim ajanın fiilini sistemi belirli bir amaçla kullanan organizasyona isnat etmek bu çerçevede en olanaklı yaklaşım olarak görülmektedir. Ajanın yaptığı işlem, kullanıcının önceden belirlediği sınırlar ve makul olarak beklenebilecek işlev içinde kalıyorsa hukukî sonuç doğrudan kullanıcı veya işletme üzerinde doğabilecektir. Yetki sınırının aşılması hâlinde karşı tarafın güveni, sistemin görünürdeki yetkisi ve sağlayıcının tasarımı birlikte değerlendirilmelidir. Otonom şirket yapıları üzerine yapılan çalışmalar, yapay zekânın mevcut tüzel kişiler ve temsil ilişkileri aracılığıyla geniş bir işlem kapasitesi kazanabildiğini göstermektedir (Bayern-Burri vd. 2017).

Bunun yanı sıra yapay zekâya sınırlı veya elektronik kişilik tanınması da ayrı bir çözüm olarak gündeme gelmekledir. Sözkonusu görüşe göre ajan adına ayrı bir malvarlığı oluşturulabilmekte ve zararlar bu malvarlığından karşılanabilmektedir. Literatürde kişilik önerisini savunan veya ara statüler geliştiren çalışmalar bulunduğu gibi, kişiliğin hukukî bir amaç için tanındığını ve teknik özerkliğin tek başına kişilik için yeterli olmadığını savunan görüşler de bulunmaktadır (Čerka-Grigienė vd. 2017; Pagallo 2018; Kara Kılıçarslan 2019).

Haksız Fiil Sorumluluğu

Türk hukukunda, yapay zekâ sistemlerinin ve dolayısıyla otonom ajanların sebep olduğu zararlara ilişkin özel bir düzenleme bulunmamakla birlikte mevcut zararlar, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) genel haksız fiil hükümleri çerçevesinde değerlendirilebilmektedir (TBK 2011).

TBK’nın  49. maddesi kusurlu ve hukuka aykırı fiille verilen zararı tazmin yükümlülüğünü düzenlemektedir. Otonom ajanın zararında kusur; hatalı kod yazılması, güvenlik testlerinin yetersizliği, modelin amaç dışı kullanımına izin verilmesi, gerekli güncellemenin yapılmaması veya insan gözetiminin riskle bağdaşmayacak ölçüde azaltılması şeklinde ortaya çıkabilmektedir. Ajanın belirli bir çalışan gibi davranmaması, işletmenin organizasyon kusurunu ortadan kaldırmaz. Sistemi iş sürecine yerleştiren işletme; yetki sınırı, veri erişimi, onay eşiği ve durdurma mekanizması bakımından gerekli özeni göstermekle yükümlüdür. Bununla birlikte otonom ajanların kendi kendine öğrenen ve öngörülemeyen kararlar üretebilen yapısı, klasik kusur isnadını güçleştirmekte ve alınan önlemlere rağmen zararın gündeme geldiği vakalar yaşanabilmektedir; zira zarar, geliştiricinin veya kullanıcının öngöremeyeceği bir davranış örüntüsünden kaynaklanmış olabilmektedir.

Bu nedenle doktrinde, TBK m. 71’de düzenlenen tehlike sorumluluğu esaslarının veya TBK m. 66’da düzenlenen adam çalıştıranın sorumluluğu hükümlerinin kıyasen uygulanabileceği gündeme gelmektedir (Akkurt 2019: 48-49, 51). Bununla birlikte TBK m. 71 kapsamında tehlike sorumluluğunun uygulanabilmesi, önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğması koşullarına bağlıdır. Otonom ajanların kullanıldığı her faaliyetin bu kapsamda değerlendirilmesi mümkün olmayıp, somut olayda işletmenin niteliği ve faaliyetinden kaynaklanan tehlikenin ağırlığı dikkate alınmalıdır. Diğer yandan TBK m. 66’daki adam çalıştıranın sorumluluğunun, yapay zekâ insan olmadığı için doğrudan uygulanması olası görülmemektedir. (Akkurt 2019: 48-49). Hükmün organizasyon riski ve işletme alanına hâkimiyet düşüncesi ise, yorum ve yeni düzenleme bakımından yol göstericidir.

Akkurt’un (2019: 50) dikkati çektiği bir diğer uygulanabilir sorumluluk rejimi de hayvan bulunduranın sorumluluğı olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda TBK 67 uyarınca yapay zekanın öngörülemez ve komutlardan bağımsız hareket eden davranış serisinin hayvanlarla ve ilgili hükmün amacıyla bağdaştığı ileri sürülmektedir. Ancak doktrinde bu görüş yapay zekanın, algılama ve geliştirme açısından hayvan ile kıyas edilemeyecek bir zeka seviyesinde olması sebebiyle eleştirilmiş olsa da hükmün amacı dikkate alındığında haksız fiil rejimi açısından dikkate değer olduğu görülmektedir.

Cezai Sorumluluk

Yapay zekâ sistemlerinin suç teşkil eden eylemlerinden doğan ceza sorumluluğu, öncelikle bu sistemlerin ceza hukukunda fail olarak kabul edilip edilemeyeceği sorununu gündeme getirmektedir. Kıta Avrupası ceza hukuku anlayışında suçun kural olarak gerçek kişiler tarafından işlenebileceğinin kabul edilmesi, yapay zekânın hukuki statüsünü belirleyici hâle getirmektedir. Öğretide yapay zekânın eşya, tüzel kişi, elektronik kişi veya insan olmayan özel bir hukuk süjesi olarak nitelendirilmesi yönünde farklı görüşler ileri sürülmektedir. Bununla birlikte günümüzdeki yapay zekâ sistemleri, davranışlarının hukuki anlam ve sonuçlarını kavrama, normun ihlal edildiğinin bilincine varma ve hukuka uygun davranışı özgür iradeleriyle tercih etme yeteneğine sahip değildir. Bu nedenle söz konusu sistemlerin özellikle kusur bakımından doğrudan cezai sorumluluğa tabi tutulması mevcut ceza hukuku ilkeleri çerçevesinde mümkün görünmemektedir. Ancak ileride insan kontrolünden bağımsız biçimde hedeflerini belirleyebilen, davranışlarının hukuka aykırılığını değerlendirebilen ve cezai kınamanın anlamını kavrayabilen sistemlerin ortaya çıkması hâlinde fail ve kusur kavramlarının yeniden ele alınması gerekebilecektir (Akbulut 2023).

Yapay zekânın bugün için cezalandırılabilir bir hukuk süjesi olmaması, bu sistemler aracılığıyla işlenen suçlarda ceza sorumluluğunun bütünüyle ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Somut olayın özelliklerine göre yapay zekâyı programlayan, üreten, piyasaya sunan, işleten veya kullanan kişinin kast ya da taksirinin bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. Özellikle sistemin öngörülebilir risklerine karşı gerekli önlemlerin alınmaması, denetim yükümlülüğünün ihlal edilmesi veya yapay zekânın suç işlemek amacıyla kullanılması, ilgili kişilerin cezai sorumluluğunu doğurabilir. Bununla birlikte otonomluk ve öğrenme kapasitesinin artması, ortaya çıkan sonuç ile insan davranışı arasındaki nedensellik ve isnat bağının kurulmasını güçleştirmektedir. Gelecekte yapay zekâya doğrudan ceza sorumluluğu tanınması durumunda ise para cezası, sistemin kullanımının sınırlandırılması, yazılımın devre dışı bırakılması veya verilerin dijital müsaderesi gibi sisteme özgü yaptırımların düzenlenmesi gerekecektir.

Karşılaştırmalı Hukukta Yaklaşımlar

Avrupa Birliği

Avrupa Birliği, yapay zekâ sorumluluğu alanında ikili bir düzenleme stratejisi izlemiştir olup bu kapsamda Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act) risk temelli bir uyum çerçevesi getirirken (Yapay Zekâ Tüzüğü 2024), 2022 yılında teklif edilen Yapay Zekâ Sorumluluk Direktifi (AI Liability Directive – AILD) ise özel bir haksız fiil sorumluluğu rejimi öngörmekteydi. Ancak Avrupa Komisyonu, öngörülebilir bir uzlaşma bulunmadığı gerekçesiyle 11 Şubat 2025 tarihli 2025 Çalışma Programı’nda bu direktif teklifinin geri çekileceğini duyurmuş (Andrews 2025), geri çekme işlemi 6 Ekim 2025 tarihli bildirimle Avrupa Birliği Resmî Gazetesi’nde yayımlanarak kesinleşmiştir (EAPIL 2025; Yapay Zekâ Sorumluluk Direktifi Teklifi 2022). Bu gelişme, otonom ajanlardan doğan zararlara ilişkin AB düzeyinde özel ve mündemiç bir sorumluluk rejiminin şimdilik bulunmadığı anlamına gelmektedir. Buna karşılık, yenilenen AB Ürün Sorumluluğu Direktifi, yazılımı da “ürün” kapsamına almak suretiyle, otonom ajanlar bakımından kusursuz sorumluluk esasına dayalı bir dava yolu öngörmektedir (Ürün Sorumluluğu Direktifi 2024: m. 4/1; Tibbetts-Jones 2026); Direktifin yeni sorumluluk rejimi, 9 Aralık 2026 tarihinden itibaren piyasaya sürülen veya hizmete alınan ürünler bakımından uygulanacaktır. Bununla birlikte, bir otonom ajanın “kusurlu/hatalı” (defective) sayılıp sayılamayacağının tespiti, öngörülemeyen ve kendi kendine gelişen davranışlar söz konusu olduğunda ayrı bir belirsizlik kaynağı oluşturmaktadır (Bertolini 2025).

 Amerika Birleşik Devletleri

Amerikan hukuk doktrininde otonom ajan sorumluluğu, esas olarak ürün sorumluluğu (products liability) ve sebepsiz zenginleşme (unjust enrichment) doktrinleri üzerinden tartışılmaktadır. Bu görüşe göre, otonom ajanı geliştiren şirketler, ürünlerinin kusurlu tasarımından kaynaklanan zararlardan sorumlu tutulabilmeli  ayrıca bu ajanların üçüncü kişiler aleyhine oluşturduğu  haksız kazanımların da iadesi talep edilebilmelidir. Lior’un (2020) daha önce geliştirdiği “yapay zekâ respondeat superior” analojisi de, klasik adam çalıştıran sorumluluğu ilkesinin yapay zekâ sistemlerine kıyasen uygulanabileceğini savunmaktadır. Nitekim daha önce bahsedilen Amazon-Perplexity uyuşmazlığı, ticari olarak işletilen bir otonom ajanı doğrudan ilgilendiren ilk federal davalardan biri olabilecek nitelikte olup, ağırlıklı olarak bilgisayar dolandırıcılığı iddialarına dayanmasına rağmen ajanın yetki kapsamına ilişkin acentelik hukuku sorularını gündeme getirmektedir (Kelley 2026).

 Otonom Ajanlara Özgü Sorumluluk Sorunları

Sorumluluk Boşluğu

Otonom ajanların öngörülemeyen kararlar alabilmesi, geliştirici, dağıtıcı ve kullanıcı arasında bir “sorumluluk boşluğu” (liability gap) doğurma riski taşımaktadır. Custers, Lahmann ve Scott’a (2025) göre, hiçbir aktörün tam kontrole veya tam bilgiye sahip olmadığı karmaşık teknolojilerde ortaya çıkan sorumluluk boşlukları, birden fazla aktörün kusura, önlemeye veya yarara dayalı paylaşılan sorumluluklar ve güven yükümlülükleri (fiduciary duties) üstlenmesiyle “sorumluluk örtüşmesine” (liability overlap) dönüştürülebilir; bu yaklaşım hukuki sorumluluğu fiilî sorumlulukla uyumlaştırmakta ve hukuki kesinliği artırmakta, ancak tüm boşlukları gidermeyebilmekte ve yenilik üzerinde caydırıcı etki doğurabilmektedir. Sorumluluğun birden fazla aktöre kısmen dağıldığı bu tabloda hiçbirinin tek başına tam sorumlu olmaması, mağdurun somut olayda kime başvuracağını belirlemesini de güçleştirebilmektedir (Kelley 2026).

 Merkezsiz Ajanlar ve İcra Sorunu

Özellikle dağıtık defter teknolojileri (blockchain) üzerinde çalışan ve durdurulması teknik olarak güçleşen “merkezsiz” otonom ajanlar, sorumluluk hukuku bakımından ayrı bir kategori oluşturmaktadır. Sözkonusu ajanlarda hukuki statü, sorumluluğun atfedilebilirliği, yetkili yargı merciinin belirlenmesi ve nihayetinde bir mahkeme kararının fiilen icra edilebilmesi gibi temel hukuki kavramlar yetersiz kalmaktadır. Zira merkezi bir işleten bulunmadığında, klasik “kim sorumludur” sorusunun muhatabı da belirsizleşmektedir.

Çoklu Aktör Sorumluluğu

Otonom ajanların genellikle geliştirici, model sağlayıcı, entegrasyon platformu ve nihai kullanıcı olmak üzere birden fazla aktörün katkısıyla çalışır hâle geldiği düşünüldüğünde, zararın hangi aktöre ne oranda isnat edileceği sorusu da güçleşmektedir. Agentic AI sistemlerini kendi süreçlerine entegre eden işletmelerin net bir rol dağılımı sağlamaları ve bu sistemlerin otonom karar süreçlerini ve sınırlarını denetleyecek uygun bir yönetişim çerçevesi kurmaları gerekmektedir.

Sonuç

Otonom ajanlar, klasik sorumluluk hukukunun “bir eylem, bir fail” varsayımını zorlayan; bilgi asimetrisi, takdir yetkisi ve sadakat sorunlarını içinde barındıran yeni bir teknoloji kategorisi oluşturmaktadır. Türk hukukunda bu alana özgü bir düzenleme bulunmaması nedeniyle, mevcut zararlar TBK’nın genel haksız fiil hükümleri çerçevesinde, güçlükle de olsa, kusur sorumluluğu veya kıyasen tehlike sorumluluğu esaslarına dayandırılmaya çalışılmaktadır. Vekâlet ve temsil hukuku, otonom ajan-kullanıcı ilişkisini kavramsallaştırmak için yararlı bir analoji sunsa da, hukuki kişilik eksikliği nedeniyle doğrudan uygulanabilir bir çözüm oluşturmamaktadır.

Yazar: Av. Zeynep Erten

KAYNAKÇA

AKBULUT, Berrin (2023). “Yapay Zeka ve Ceza Hukuku Sorumluluğu”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 27 (4): 267-319. https://doi.org/10.34246/ahbvuhfd.1339596.

AKKURT, Sinan Sami (2019). “Yapay Zekânın Otonom Davranışlarından Kaynaklanan Hukukî Sorumluluk”. Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi 7 (13): 39-59.

ANDREWS, Caitlin (2025.02.12). “European Commission withdraws AI Liability Directive from consideration”. IAPP. https://iapp.org/news/a/european-commission-withdraws-ai-liability-directive-from-consideration [20.10.2026].

BAK, Başak (2018). “Medenî Hukuk Açısından Yapay Zekânın Hukuki Statüsü ve Yapay Zekâ Kullanımından Doğan Hukuki Sorumluluk”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 9 (35): 211-232.

BAYERN, Shawn-BURRI, Thomas vd. (2017). “Company Law and Autonomous Systems: A Blueprint for Lawyers, Entrepreneurs, and Regulators”. Hastings Science and Technology Law Journal 9 (2): 135-162.

BERTOLINI, Andrea (2025). Artificial Intelligence and Civil Liability. Avrupa Parlamentosu, Policy Department for Justice, Civil Liberties and Institutional Affairs, PE 776.426. https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/IUST_STU(2025)776426 [20.10.2026].

ČERKA, Paulius-GRIGIENĖ, Jurgita vd. (2017). “Is It Possible to Grant Legal Personality to Artificial Intelligence Software Systems?”. Computer Law & Security Review 33 (5): 685-699.

CUSTERS, Bart-LAHMANN, Henning vd. (2025). “From Liability Gaps to Liability Overlaps: Shared Responsibilities and Fiduciary Duties in AI and Other Complex Technologies”. AI & Society 40 (5): 4035-4050. https://doi.org/10.1007/s00146-024-02137-1.

EAPIL (2025.10.09). “European Commission Withdraws Proposals on Assignments of Claims and AI Liability”. https://eapil.org/2025/10/09/european-commission-withdraws-two-proposals-assignments-of-claims-regulation-and-ai-liability-directive/ [20.10.2026].

KARA KILIÇARSLAN, Sinem (2019). “Yapay Zekânın Hukuki Statüsü ve Hukuki Kişiliği Üzerine Tartışmalar”. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi (2): 363-389.

KELLEY, Mark (2026.07.08). “Agentic AI Liability Fuels Issues Reaching Beyond the Law’s Edge”. Bloomberg Law. https://news.bloomberglaw.com/legal-exchange-insights-and-commentary/agentic-ai-liability-fuels-issues-reaching-beyond-the-laws-edge [20.10.2026].

KOLT, Noam (2026). “Governing AI Agents”. Notre Dame Law Review 101 (1): 335 vd. https://ndlawreview.org/governing-ai-agents/ [20.10.2026].

LIOR, Anat (2020). “AI Entities as AI Agents: Artificial Intelligence Liability and the AI Respondeat Superior Analogy”. Mitchell Hamline Law Review 46 (5): 1043 vd.

PAGALLO, Ugo (2018). “Vital, Sophia, and Co.—The Quest for the Legal Personhood of Robots”. Information 9 (9): 230. https://doi.org/10.3390/info9090230.

POLAT, Alperen (2025). “Yapay Zekâ Ajanlarının Merkezsizleşmesi: Hukuki İhtiyaçlar ve Sonuçlar”. Yapay Zekâ Hukuku ve Hukukta Dijitalleşme. ed. Sinan Okur. Ankara: TÜBA Yay. 89-112. https://doi.org/10.53478/TUBA.978-625-6110-67-0.ch04.

SHAPIRA, Natalie-WENDLER, Chris vd. (2026). “Agents of Chaos”. arXiv 2602.20021. https://arxiv.org/pdf/2602.20021 [20.10.2026].

TIBBETTS, Samuel-JONES, Simon (2026). “The Agentic AI Revolution – Managing Legal Risks”. Squire Patton Boggs. https://www.squirepattonboggs.com/insights/publications/the-agentic-ai-revolution-managing-legal-risks/ [20.10.2026].

Türk Borçlar Kanunu (TBK) (2011). 6098 sayılı Kanun. Resmî Gazete: 04.02.2011, S. 27836.

Türk Medeni Kanunu (TMK) (2001). 4721 sayılı Kanun. Resmî Gazete: 08.12.2001, S. 24607.

Ürün Sorumluluğu Direktifi (2024). Avrupa Parlamentosu ve Konsey’in 23 Ekim 2024 tarihli ve (AB) 2024/2853 sayılı, kusurlu ürünlerden kaynaklanan sorumluluğa ilişkin Direktifi. OJ L, 2024/2853, 18.11.2024. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/2853/oj [20.10.2026].

Yapay Zekâ Sorumluluk Direktifi Teklifi (2022). Avrupa Komisyonu, Yapay Zekâya İlişkin Sözleşme Dışı Medeni Sorumluluk Kurallarının Uyarlanmasına Dair Direktif Teklifi, COM(2022) 496 final, 28.09.2022 (geri çekilmiştir).

Yapay Zekâ Tüzüğü (2024). Avrupa Parlamentosu ve Konsey’in 13 Haziran 2024 tarihli ve (AB) 2024/1689 sayılı Tüzüğü. OJ L, 2024/1689, 12.07.2024.