E-Ticarette Yapay Zeka ile İçerik Üretirken Doğruluk, Şeffaflık ve Kişisel Veri Riskleri
Yazar: Mehmet Kocabaş
Bir masa lambasının fotoğrafını yapay zekayla hazırlanmış bir çalışma odasına yerleştiriyorsun. Işık güzel, masa düzenli, kadraj satış sayfasına uygun. Sonra lambanın kablosunun kaybolduğunu fark ediyorsun. Müşteri bu görüntüden ürünün şarjlı olduğunu çıkarırsa ne olacak?
Bu soruya yalnızca görselin ne kadar gerçekçi olduğuna bakarak cevap verilemez. Fotoğraftaki lambayı, açıklama metnini ve müşteriye gönderilecek ürünü yan yana koymak gerekir. İçerik üretiminde küçük görünen bir değişiklik, satış sırasında ürün hakkında verilmiş bir söze dönüşebilir.
Küçük e-ticaret işletmeleri için içerik, ürün görseli ve video sistemleri kuran bir uygulayıcı olarak konuya buradan bakıyorum. Aşağıdaki örnekler belirli müşterilere ait olaylar değil, üretim kararlarını tartışmak için kurulmuş varsayımsal senaryolar. Yazının odağı Türkiye’de tüketiciye yönelik içerik üretimi. Bir işletmenin somut hukuki yükümlülükleri ise veri akışı, kullandığı hizmetler ve sattığı ürünler dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.
Ürün bilgisindeki boşluğu kim dolduruyor
Bir termos için içerik hazırladığını varsayalım. Üreticinin belgesinde hacim, malzeme ve renk seçenekleri var; içeceği kaç saat sıcak tuttuğuna ilişkin bir test sonucu yok. Hazırlanan metinde “gün boyu sıcak tutar” yazıyorsa bu ifade nereden geldi?
Ürün bilgisini düzenlemekle ürüne yeni bir özellik atfetmek arasındaki sınır burada görünür hale geliyor. Aynı sorun “alerji yapmaz”, “çocuklar için güvenli” ya da “piyasadaki en dayanıklı model” gibi ifadelerde de var. Metni daha güçlü göstermek amacıyla eklenen bu sözlerin her biri, dayanağı sorulabilecek bir iddia taşıyor.
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 61. maddesi, reklamların doğru ve dürüst olmasını esas alır; reklam verenin iddialarının doğruluğunu ispat etmesini ister. Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nin 9. maddesi de ispat yükümlülüğünü düzenler. Dolayısıyla yapay zekanın bir özellikten emin bir dille söz etmesi, o özelliğin kanıtlandığı anlamına gelmez. [1]
Reklam Kurulu’nun 12 Eylül 2023 tarihli toplantısında ele alınan tanıtımlar bu açıdan öğretici. ChatGPT ile oluşturulan, nesnel araştırma sonuçlarına dayanmadan rakiplere karşı üstünlük algısı veren tanıtımlar hakkında durdurma kararı verilmişti. Ürünü öven bir yapay zeka yanıtı, bağımsız araştırma sonucu yerine kullanılamıyor. [2]
Termos örneğinde yayın kararı için gereken, daha ikna edici bir cümle bulmak değil, sıcak tutma süresinin dayanağını öğrenmek. Belge yoksa süre iddiası metinden çıkarılır. Elde bir test varsa bunun hangi modele ve kullanım koşullarına ait olduğu incelenir. İlgili ürün grubunun özel reklam kuralları da değerlendirmeye dahil edilir.
Bunu her defasında sıfırdan araştırmamak için ürün başına bir bilgi dosyası tutulabilir. Dosyada ürünün teknik bilgileriyle bunları destekleyen belgelerin birlikte bulunması işe yarar. Böylece içerik hazırlayan kişi, hangi bilginin doğrulandığını ve hangi sorunun ürün sorumlusuna gitmesi gerektiğini görebilir. Metnin sonradan kısaltılması da dosyayla karşılaştırılmalı; “belirli koşullarda” ifadesi çıkarıldığında cümlenin verdiği söz genişleyebilir.
Fotoğraftaki ayrıntının satıştaki karşılığı
Baştaki masa lambasına dönelim. Kablonun silinmesi dışında ürünün boyu, düğmesi veya malzemesi de değişmiş olabilir. Arka plan başarılı diye bu değişiklikler gözden kaçarsa müşterinin karşısına gerçekte satılmayan bir model çıkar.
Bir ürünün görünüşünü değerlendirirken sadece renk ve biçime bakmak yetmeyebilir. Çantadaki ilave cep, koltuğun değişen kumaşı veya pakette bulunmayan aksesuar da satın alma beklentisini etkiler. Kanun’un ayıplı mala ilişkin 8. maddesi, reklam ve ilanlarda bildirilen özellikleri taşımayan malları da kapsar. Görselin verdiği bilgi bu yüzden ürün açıklamasından ayrı düşünülemez. [1]
Üretim dosyasında gerçek ürün fotoğrafını referans olarak tutmak, karşılaştırmayı kolaylaştırır. Ürünün kendisi değişmeden yalnızca çevresi oluşturulacaksa bu sınır, işi hazırlayan kişi tarafından baştan bilinmeli. Sonuçta satış paketine dahil olmayan bir lamba ya da kitap görünüyorsa paket içeriğinin nasıl anlaşılacağına da bakılmalı.
Video daha uzun bir inceleme gerektirir. İlk karede doğru görünen fermuar sonraki karelerde yer değiştirebilir. Görüntü sorunsuz olsa bile seslendirme, ürün dosyasında bulunmayan bir vaat içerebilir; altyazı ise “400 ml” bilgisini yanlış aktarabilir. Yayına alınacak dosya, görüntüsü ve sesiyle birlikte izlenmelidir. Yalnızca küçük önizleme görseline bakılarak verilen onay bunları yakalamaz.
Yapay zeka açıklaması hangi durumda zorunlu
Türkiye’de bu konu artık yalnızca işletmenin şeffaflık tercihine bırakılmış değil. Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nde 1 Temmuz 2026’da yayımlanan ve 1 Ağustos 2026’da yürürlüğe giren değişiklikler, yapay zekayla oluşturulan reklamlar için özel hükümler getirdi. Ticaret Bakanlığı, insandan ayırt edilemeyen dijital karakter kullanılan reklamlarda bu durumun açık, anlaşılır ve ayırt edilebilir şekilde belirtilmesi gerektiğini açıklıyor. [3]
Bakanlığın E-Kolay İhracat platformu, Yönetmeliğin 18. maddesindeki açıklama yükümlülüğünü tüketicinin ekonomik davranışını önemli ölçüde etkileyecek yapay zeka veya başka bir yazılım kullanımı bakımından da ele alıyor. İncelemenin kapsamı, reklamda sanal insan bulunup bulunmadığından daha geniş. Kullanılan yöntemin satın alma kararına etkisi de değerlendirilmelidir. [4]
Gerçek insandan ayırt edilemeyen bir sunucuyla ürün videosu hazırlanacaksa açıklama için yer, kurgu aşamasında ayrılabilir. “Bu videodaki sunucu yapay zekayla oluşturulmuştur” gibi doğrudan bir ifade anlaşılır olabilir. Ancak ifadenin kendisi kadar sunuluş biçiminin de ilgili kuralları karşılaması gerekir. Telefon ekranında okunmayan veya dikey videoya geçerken kesilen bir yazı, üretim dosyasında bulunmasına rağmen izleyiciye ulaşmayabilir.
Bir arka plan değişikliği için gönüllü açıklama yapılması da mümkündür. Bununla birlikte her görsel düzenlemeyi aynı kapsamda zorunlu etiketleme konusu saymamak gerekir. İşletme, mevzuattaki şartlara giren kullanımlarla kendi açıklama tercihlerini ayırmalıdır. Kablosu silinmiş lambaya yapay zeka etiketi eklemek ise ürünün yanlış anlaşılmasını kendiliğinden önlemez; görseldeki sorun ayrıca giderilmelidir.
Dijital kopyaya deneyim atfetmek
Aynı düzenleme, gerçek bir kişinin yapay zekayla oluşturulan dijital kopyasının, gerçeğe aykırı şekilde bir mal veya hizmeti bizzat deneyimlediği veya kullandığı izlenimi verdiği ya da tavsiyede bulunduğu reklamların yapılmasını yasaklıyor. Bu hüküm, insandan ayırt edilemeyen dijital karakterin açıklanması kuralından ayrı okunmalı. [3]
Örneğin gerçek bir kişinin dijital kopyasına, hiç kullanmadığı termos için “Her sabah yanımda taşıyorum” dedirtildiğini düşünelim. Bu durumda sorun yalnızca izleyicinin yüzün nasıl üretildiğini bilmemesi değildir. Kişiye gerçeğe aykırı bir kullanım deneyimi atfedilmiştir. Videoya yapay zeka açıklaması eklenmesi bunu gidermez.
Müşteri yorumlarında da benzer bir ayrım var. Gerçek değerlendirmelerin dilini anlamak için yapay zekadan yararlanmakla hiç yaşanmamış bir alışveriş deneyimini üretip yorum olarak yayımlamak farklı işlemlerdir. Ticaret Bakanlığının Tüketici Değerlendirmeleri Hakkında Kılavuzu, gerçeği yansıtmayan değerlendirmelere ilişkin sınırlar koyuyor. 2026 değişiklikleri ayrıca satın alma süreci doğrulanamayan mecralardan alınan değerlendirmelerin yayımlanamayacağını belirtiyor. [3, 5]
Yorumlardan bir özet hazırlanıyorsa bu özet de kaynak metinlerle karşılaştırılmalı. On yorumdan ikisinde teslimat sorunu varken “Müşteriler teslimattan memnun” demek, okura eksik bir tablo sunar. Tekrarlanan şikayetleri korumak ve özetin hangi değerlendirmelere dayandığını belirlemek, burada önerilen editoryal yaklaşımın parçasıdır.
Müşteri yazışmasını araca vermeden önce
Destek ekibine sık gelen soruları toplamak için bütün yazışmaları bir yapay zeka aracına yüklemek kolay görünebilir. Fakat dosyanın içinde sorularla beraber isimler, adresler ve kişiye bağlanabilen sipariş bilgileri de vardır. Sonuç metninde bunların görünmemesi, kaynak dosyanın paylaşılması sırasında doğan veri işleme ve aktarım sorularını ortadan kaldırmaz.
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 4. maddesi, kişisel verilerin belirli amaçlarla ve bu amaçlarla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü işlenmesini öngörür. Açık rıza tek işleme şartı değildir; uygulanabilecek şart somut işlem için belirlenmelidir. Aydınlatma da rızadan ayrı bir yükümlülüktür. Kişiye verisinin kim tarafından, hangi amaçla ve hukuki sebeple işlendiği, kimlere hangi amaçla aktarılabileceği, toplama yöntemi ve Kanun’un 11. maddesindeki hakları hakkında bilgi verilmesi gerekir. [6, 7]
Bakım talimatı hazırlarken alıcının adresine ihtiyaç yoktur. Sık sorulan sorular için de kişileri tanımlamayan konu başlıkları yeterli olabilir. Bu ihtiyacı başta belirlemek, gereksiz bilgiyi araca aktardıktan sonra silmeye çalışmaktan daha sağlıklı bir çalışma yoludur.
Yalnızca isimleri kaldırmak ise dosyayı mutlaka anonim yapmaz. Sipariş ayrıntıları başka bilgilerle birleştirildiğinde kişi belirlenebiliyorsa kişisel veri niteliği sürer. Anonimleştirme değerlendirmesi, dosyada kalan bilgilerin bütünü üzerinden yapılmalıdır. [6]
Araç seçimi de bu karardan bağımsız değildir. Girilen içerikler saklanıyor mu, hizmetin geliştirilmesinde kullanılıyor mu, kimler erişebiliyor ve hangi silme seçenekleri var? Bunların cevabı kullanılan hizmete, hesaba ve ayarlara bağlı olabilir. Kişisel Verileri Koruma Kurumunun iş yerlerinde üretken yapay zeka kullanımına ilişkin dokümanı da izin verilen araçların, kullanım alanlarının ve araca verilebilecek bilgi türlerinin belirlenmesini öneriyor. [8]
Yurt dışı aktarımı için ayrı değerlendirme
Hizmetin Türkçe arayüz sunması, verinin Türkiye’de işlendiğini göstermez. Verilerin yurt dışında işlenmesi veya yurt dışından erişilebilir hale gelmesi ihtimali, sağlayıcının koşulları ve gerçek veri akışı üzerinden incelenmelidir.
Kurumun güncel açıklamasına göre yurt dışına aktarım rejimi; ilgili işleme şartlarının yanında yeterlilik kararı, uygun güvenceler ve belirli koşullarla arızi aktarım imkanları üzerinden değerlendirilir. Standart sözleşmeler uygun güvence yöntemlerinden biridir. Sürekli kullanılan bir içerik üretim sistemini yalnızca genel bir rıza cümlesine dayanarak kurmak bu değerlendirmeyi karşılamaz. Sağlayıcının sözleşmeleri ve aktarım mekanizması için hukuk ve veri koruma konusunda uzman desteği alınmalıdır. [9]
Yayına girecek sürüme onay vermek
Küçük bir işletmede ürün bilgisini doğrulayan kişiyle içeriği hazırlayan kişi aynı olabilir. Yine de kontrolün konusu açık olmalı. Ürünün özelliklerini belgesiyle karşılaştırmak, video açıklamasını son dosyada görmek ve kişisel veri kullanımındaki belirsizliği çözmek ayrı işlerdir. “Güzel olmuş” mesajı bu soruların cevaplandığını göstermeyebilir.
İncelenen sürümün, kullanılan belgelerin ve yayın kanalının kaydedilmesi sonraki düzeltmeleri kolaylaştırır. Bu, önerilen bir çalışma yöntemidir; her içerik için zorunlu ayrı bir yasal form değildir. Hukuki kapsamı belirsiz bir kullanımda içerik bekletilip uzman görüşü alınabilir.
Son dosya özellikle önemlidir. Tasarım programında okunabilen açıklama, pazaryerine yüklenen görüntüde küçülmüş olabilir. Eski bir kampanyadan kopyalanan metin, artık sunulmayan teslimat koşulunu taşıyabilir. Kontrol, müşterinin karşılaşacağı sürüm üzerinde tamamlanmalıdır.
Yanlış bilgi yayımlandığında ilgili içerik durdurulup diğer kanallardaki kopyaları da aranmalı. Yönetmeliğin 32. maddesine göre sonradan düzeltme yapılması, önceki aykırılığa ilişkin sorumluluğu kendiliğinden kaldırmaz. [1] Termosun kanıtsız sıcak tutma iddiası sosyal medyadan silindiğinde iş bitmiş sayılmaz: Ürün sayfasında, video seslendirmesinde veya sonraki üretimde kullanılacak bilgi dosyasında kalıp kalmadığına da bakmak gerekir.
Yazar: Mehmet KOCABAŞ
Kaynakça
1. Ticaret Bakanlığı. 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve İkincil Mevzuatı. Ocak 2023. Kanun m.8 ve m.61; Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği m.9 ve m.32.
2. Ticaret Bakanlığı. Reklam Kurulunun 12 Eylül 2023 tarihli 337 sayılı toplantısına ilişkin açıklama. 17 Ekim 2023.
3. Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. Resmi Gazete, 1 Temmuz 2026, sayı 33297. Ayrıca Ticaret Bakanlığının 27 Temmuz 2026 tarihli yeni düzenlemelere ilişkin açıklaması.
Resmi Gazete | Ticaret Bakanlığı açıklaması
4. Ticaret Bakanlığı E-Kolay İhracat Platformu. Dijital Pazarlama. Yapay Zeka Kullanımı ve 9.8.5 bölümleri.
5. Reklam Kurulu. Tüketici Değerlendirmeleri Hakkında Kılavuz. 12 Eylül 2023 tarihli 337 sayılı toplantı ilke kararı; özellikle m.5/9.
6. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m.3, m.4 ve m.5. Ayrıca Kişisel Verileri Koruma Kurumunun Kişisel Veriler başlıklı açıklaması.
Kanun metni | Kurumun işleme şartları açıklaması
7. Kişisel Verileri Koruma Kurumu. Aydınlatma Yükümlülüğü. Kanun m.10 kapsamında bilgilendirme.
8. Kişisel Verileri Koruma Kurumu. İş Yerlerinde Üretken Yapay Zeka Araçlarının Kullanımı. Özellikle s.11–15.
9. Kişisel Verileri Koruma Kurumu. Yurt Dışına Aktarım. Kanun m.9’un 2024 değişiklikleri sonrası açıklaması.
Kaynaklara erişim tarihi 8 Ekim 2026